اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک-38

 

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۸)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

فعل

إیش- حرکت وحالت معناسینی بیلدیرگن مستقل سؤزتورکومیگه فعل دیئیله دی. بوعلمی تعریف نیمه دیگنی؟ بوتون بارلیق،جمله دن انسانده صادر بؤـــله یاتگن هرقـــــنده ی( إیچیکی وتشقی) اورونیش وحرکت نامیگه فعل دیئیله دی. یعنی،شوفعالـــیتلرمعلوم سؤز واسطه سیده افاده قیلینه دی.حرکتنی ققط گینه تیل اؤرگنمیدی،بلکی،اونی علم- فن نینگ تورلی ساحه و ترماقری(فزیکه)هم تیکشیریب انیقله یدی.فرقی شونده که،تیل حرکتنی(فعل)معنالب، ناملب وقاعده لب اؤرگنه دی. هرقنده ی حرکت نینگ کؤرینرلی(یوگورماق)،کؤرینمس(اؤیله ماق) ،سیزیلرلی(آغریماق)،سیزیلمس(اؤسماق،ایسکیرماق)،باشقرولی(کؤرماق)، باشقروسی(یوره ک اورماق) کبی   شکللری بار.

 فعل بابیده تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلی جوده هم بای تیل.اؤزبیک تیلیده 24000دن آشیقراق فعل موجود. سیز وبیزبیله یاتگن فارس-دری تیلیده بار- یؤغی 500ته  تیوره گیده فعل بار. بونرسه اؤزبیک تیلی نهایتده بای ایکنیدن دلالت  قیله دی. اؤزبیک تیلیده گی فعللر نینگ اؤزیگه خاص گرماتیک کتگوریه(بیلگیلری)بار.

مثلن،اؤزبیکچه فعللر بؤلیشلی لیک،بؤلیشسیزلیک،اؤتیملی لیک،اؤتیمسیزلیک،نسبت،

مَیل،زمان کبی مافولوژیک خصوصیتلرگه،صفداش،روشداش،حرکت نامی سینگری خاصلنگن شکللرگه ایگه.شونینگ ی فعللرنینگ مستقــــل، ویاردمـــــچی شکللری بؤلیب،اولرتوسله نیش خصوصیتیگه ایگه دیر.فعللرجمله ده(نحو)اساسن،کیسیم وظیفه سینی بجریب کیله دی.

اؤزبیک تیلیده گی فعل اؤزه گی یاکی، نیگیزیگه(- ماق) حرکت نامی قؤشیمچه سینی قؤشیش  بیلن اونینگ ناانیق شکلی حاصل قیلینه دی.مثلن،اؤقی- ماق، بار- إیش- ماق کبی.

فعلنینگ توب یاکی یسه مه شکلیدن زمان،مَیل،نسبت،شخص- سان،فعلنینگ خاصلنگن شکلی حاصل قیلینه دی(بولرحقیده قوییراقده سؤز یوریته میز).

فعللرنینگ توزیلیشیگه کؤره تورلی

فعللر توزیلیشیگه کؤره اوچ خیل بؤله دی:

1.سادّه فعللر،2.قؤشمه فعللر،3.جفت فعللر.

1.سادّه فعللر

بیراؤزگ یاکی یساوچی قؤشیمچه لی فعللرگه سادّه فعل دیئیله دی.سادّه فعللرنینگ اؤزی توب

 سادّه ویه سمه سادّه کؤرینیشگه ایگه.

توب سادّه فعللر- قؤشیمچه سیز فعللردن عبارت بؤله دی.مثلن،کؤز، بیر، توز،

اؤقی،یاز،هیده،یور،قره و باشقه لر.

توب یسمه فعللر- یساوچی قؤشیمچه لر آرقه لی یسلگن بؤله دی. اولر قویئیده گی

 قؤشیمچه لرنی آلب کیله دی:

- ر(ار) : ایسکر،کؤکــَر،قیسقـــَر،بؤزَر،یشـــَر؛

- ه(الف): یه شه، بؤشه،تونه، آشه،کؤره؛

- سه: سووسه؛

- سیره: یاتسیره،خاتینسیره، اؤیسره؛

- إی : تینچی،چنگی،ســَنقی؛

- إیله :چیرقیلله،بیزیلله،چیریلله؛

- لن : اویلن،عجبلن،قیشلن؛

- لش : سؤره ش،سلاملش؛

له : آقله،توزله،یانله.

قؤشمه فعللر

تورلی معنالی إیککی اؤزه ک نینگ بیریکویدن توزلگن بؤله دی.مثلن،حرمت قیلماق(آت+فعل)،قؤل بیرماق(آت+فعل)،کیلیب کیتماق(فعل+فعل)،قؤ شیب آلماق(فعل+فعل)،آلیب ساتماق(فعل+فعل).

جفت فعللر

یتکچی، کمکچی فعللردن توزیلیب،ینگی معنا حاصل قیلیه دی. کیلدی- کیتدی،اور- سور،     

آلدی- قاچدی.

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک-37

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۷)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

آلماش

                               آلماشلرنینگ معنا تورلری

اؤزبیک تیلیده آلماشلرنینگ یتیته توری بار.

1. کیشیلیک آلماشلری

بیرلیک وکؤپلیکده گی اوچ شخصنی کؤرسه تیوچی آلماشلر کیشیلیک آلماشلری دیب یوریتیله دی.مثلن،نطقده گی سؤزلاوچی - مین(بیرینچی شخص بیرلیک)، تینگلاوچی - سین(إیککینچی شخص بیرلیک)،اؤزگه شخص- او(اوچینچی شخص بیرلیک)،

بیز(بیرینچی شخص کؤپلیک)،سیز(إیککینچی شخص کؤپلیک)،اولر                        (اوچینچی شخص کؤپلیک ). 

بیرینچی شخص اؤرنیده بعضن،کمینه،فقیر،بنده سؤزلری هم قؤلــله نه دی.

کیشیلیک آلماشلری آتگه اؤخشب تورلنه دی. مین و سین آلماشلریگه قرتغیچ،توشوم و-نیکی قؤشیمچه سی قؤشیلگنده بیر- ن توشیب قاله له دی. مثلن،مینینگ،سینینگ ،مینی، سینی،مینیکی،سینیکی کبی.

کیلیشیک آلماشیگه جؤنه لیش،اؤرین- پئت، وچیقیش کیلیشیگی قؤشیمچه سی قؤشیلگنده بیر - ن آرتیریله دی.مثلن،اونگه،اونده،اوندن کبی

ائریم پئتلرده بیز،سیز آلماشلری بیرلیک معناسیده هم قؤلــلله نیله دی.شونینگدیک،بیز،سی  آلماشی کمترلیک وحرمت معنالریده هم إیشله تیله دی. -او کیلیشیک آلماشی جانسیزنرسه لراؤرنیده هم قؤلــله نه دی.

2.کؤرسه تیش آلماشلری

نرسه لرنی انیقلب،تأکیدلب کؤرسه تش اوچون إیشله تیله دیگن آلماشلریگه کؤرسه تیش آلماشی دیئله دی. بو،او، شو، اؤشه،انه او، منه،اوشبو.ممتاز ادبِّاتیمیزده

اول، بو،شول، اؤشول شکللریده قؤلــله نه دی.

3.سؤراق آلماشلری

نرسه، بیلگی مقداری حقیده همده نرسه نینگ کیمگه،نیمه گه قره شلیگی حقیده گی سؤراقنی انگله تیوچی آلماشلرگه سؤراق آلماشلریگه دیئیله دی. کیم؟ ،نیمه؟- نرسه حقیده،قنده ی؟، قنقه؟،نی- بیلگی حقیده وقنچه؟،نیچه؟ آلماشلری- مقدارو قیده؟ قه یاقده؟ حقیده گی سؤراقنی انگله ته دی.

4.بیلگیلش آلماشی

نرسه وشخص نینگ أیغیندیسینی  یاکی،اولرنی اجره تیب کؤرسه ته دی.همّه،بری،برچه، بوتون،جمعی،یلپی،بری آلماشلرنرسه لرنی تؤده لب افاده لیدی.

هرکیم،هرنیمه،هرقنده ی، هر قیسی و هربیر آلماشلری عمومنی یککه لب کؤرسه ته دی.

5. بؤلیشسیزلیک آلماشی

بوآلماش انکار، موجود ایمسلیک معنالرینی افاده قیله دی. اول سؤراق آلماشلریگه هیچ سؤزینی قؤشیش آرقه لی حاصل قیلینه دی.هیچ کیم، هیچ نیمه، هیچ قنده ی،هیچ قیسی، هیچ بیر،هیچ نرسه.

6.گمان آلماشی

نرسه،واقعه-حادثه لرحقیده گی نا انیق تصوّرنی بیلدیریب کیله یاتگن وبیلگینی انیقلاوچی  آلماشلرگه گمان آلماشی دیئله دی. سؤراق آلماشلریگه الــله، دیر قؤشیمچه لری قؤشیلیشیدن حاصل قیلینه دی.الــله کیم، الــله نیمه،کیم دیر،نیمه دیر، قیسیدیر؟

بیر،ائریم،بعضن،قیسی،بیران، بیراو،بیرار سؤزلری هم گمان آلماشینی افاده قیله دی.

7. اؤزلیک آلماشی

اؤز یاکی اؤزلیک سؤزی نرسه لرنی انیقلی،تاکیدلب کؤرسه تیش اوچون إیشله تیله یاتگن آلماشگه اؤزلیک آلماشلی دیئله دی.اؤزلیک آلماشی ایگه لیک قؤشیمچه سینی آلیب کیله دی. اؤزیم، اؤزینگ، اؤزلر. ..؛اؤزلیک آلماشی کیلیشیک قؤشیمچه لرینی هم آلیب کیله دی. اؤیم نینگ، اؤزی نینگ...

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک-آلماش-36

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۶)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک

 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده 

سؤز تورکوملری  

آلماش

گپ(جمله)إیچیده آت،صفت،سان،روش ،ائریم سؤزبیریکمه سی وگپ اؤرنیده قؤلــلنه دیگن سؤزتورکومیگه آلماش دیئله دی. بوتعریفگه ایضاح بیرسک،تیلیمیزده شونده ی سؤزلر بارکی، اولرنرسه-حادثه لرنینگ نامینی هم،بیلگی وسناغینی هم کؤرستمیدی،بلکی شولرنی افاده قیلوچی سؤزلراؤرنیده قؤلــله نه دی.

آلماش نینگ آت اؤرنیده إیشله تیلیشی :

- تورسون وتاشپولت بیر- بیریگه یاردم قیلدیلر،چونکه اولرجوده قه لین دؤست ایدیلر.

صفت اؤرنیده قؤلــله نیشی

- باتیرکؤک قلمینگنی بیریب تور،مین شو قلمدن إیش آلماقچیمن.

سان اؤرنیده کیلیشی

- مین بوإیل اؤنته کؤچت ایکتیم،سین نیچیته ایکتینگ.

روش اؤرنیده قؤلــله نیشی

- سیزلربوگون کیلدینگیز،اولر قچان کیلدیلر.

سؤزبیریکمه سی اؤرنیده

- تؤغریگه زوال یؤق، بونی ایسده توتیش کیره ک.

گپ اؤرنیده إیشله تیلیشی

سین کتاب اؤقیش بیلن إیشینگ یؤق، بو سینینگ کمچیلیگینگ.

یؤقاریده گی آلیتیته مثالده اولر،شو،نیچیته،قچان،بونی،بو سؤزلری آت(تورسون وتاشپولت)

،صفت(کؤک)،سان(اؤنته)،روش(کون)،سؤزبیریکمه سی(تؤغریگه زوال یؤق)،گپ/جمله   

(سین کتاب اؤقیش بیلن إیشینگ یؤق)اؤرنیده قؤلـــله نیلماقده.

آلماشلرنینگ توریلیشگه کؤره تورلری

توزیلیشیگه قره ب آلماشلر قویده گی تورلرگه بؤلینه دی:

1.سادّه آلماشلر

بیراؤزه کدن توزیلگن آلماشلرگه ائتیله دی.اولر توب ویسه مه بؤله دی.

توب آلماش- بیرگینه اؤزه کدن توزیله دی. مثلن،مین، سین، او،اؤشه،قچان، قنده ی؟کبی.

یه سمه آلماش- بیراؤزه کلی سؤزلرقؤشیمچه آلیب کیله دی.مثلن،اولر،بیزلر،قچاندیر؟ 

قــــــئسیـــــگــه کـــــبی.

2. قؤشمه آلماشلر

إیککی سؤزنینگ بیریکیشیدن حاصل بؤله دی.منه بو،اؤشه، الــله قچان؟ الــله کیم، 

هرکیم،هرنیمه کبیلر.

3. جفت وتکراری آلماشلر

إیککی آلماش نینگ تکرارله نیشیدن حاصل بؤله دی.مثلن، شوشو،اول-بول،کیم کیم، 

انچه مونچه کبیلر.

آلماشلر گپده ایگه، کیسیم،انیقلاوچی، تؤلدیروچی واونده لمه بؤلیب کیله دی.            

(بو حقده نحوبحثیده سؤزیوریته میز).

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک -35

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۵)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

                                                   سان

سانلر نینگ تورلری

سانلرمعنا تاماندن سه ناق و ترتیب سانلرگه بؤلینه دی.(بو۳۴حقده درسنامه گه قره نگ)

 سه ناق سانلر نینگ اؤزی قؤییــــــده گی تورلرگه بؤلینه دی :

1. مقدارسان. اولربیرتـــورده گی نرسه لرنینگ عمومی مقــدارینی(سانینی) انگله ته دی. بوتورسانلرنینگ مخصوص کؤرستگیچی یؤق. بیر تاغره اون، قیرق قیز. بیر،إیککی،اوچ، تؤرت، بیش،...اؤن،أیگیرمه،اؤتتیز،قیرق،ایللیک...یؤز،مینگ سانلری عومی مقدارنی       بـــــــــــیلــــدیــــره دی.

2. دانه سان. بیرتورده گی بویوم - نرسه لرنینگ دانه لب سه نه لیشیگه دانه سان دیئیله دی. بوسانلرگه (- ته) قؤشیمچه سی قؤشیلیشی آرقه لی حاصل قیلینه دی.مثلن،بیتـــّه(بیرته)،بیشته،یوزته،مینگته.اؤزبیک تیلیده (-ته) قؤشیمچه سی جانسیزنرلسه گه(اؤنته نان،بیشته قاوون)،جانلی موجوداتگه باش،نفر(تؤرت نفراؤقیتوچی،إیککی باش قؤی)،اؤسوملیکلرگه تؤب(بیرتوب اؤریک،اوچ توب درخت)سؤزلرینی کیلتیریش بیلن حاصل قیلینه دی.

3. جملاوچی سان.مقدارنی بیرلشتیریش،جمعلب،تؤده لب کؤرسته دیگن سانلرگه ائتیله دی.بو سانلر(-آو)،(-آولان)،(-اله) قؤشیمچه لرینی قؤشیش بیلن حاصل قیلینه دی. مثلن، إیکاو، اوچاو،تؤرتاولان، بیش آولان،اوچله سی، تؤرته له.قؤشیمچه لربیر سؤزیگه یاپیشمیدی.

4.چمه سان. نرسه بویوملرنینگ تخمینی مقدارینی بیلدیره دی. مقدار سانلرگه (- ته چه)،(- لرچه)،( - لب) قؤشیمچه لری یاکی جفت سانلرنی  قؤشیش بیله افاده قیلینه دی. أیگیرمه ته چه باله ،مینگلرچه کیشی، یوزلب آدم، اوچ- تؤرت نفر .

5. تقسیم سان. نرسه – بویوملرنینگ بؤلینیش(تقسیمله نیش)مقدارینی انگله ته دی.مقدارسانلرگه (- دن)،(- ته دن) قؤشیمچه لرینی قؤشیش بیلن یه سه له دی.تؤرته دن آلمه،بیشته دن نان کبی.

ترتیب سان.نرسه- بویوملرنینگ جائله شیش ترتیبی وسه ناوده گی ترتیبینی بیلدیره دی. بو سانلرمقدارسانلرگه –نیچی،- إینچی قؤشیمچه لری قؤشیلیشی بیلن یسه له دی.نثلن،اؤن بیرینچی،إیککی مینگینچی کبی.

نطقده سانلر بوتون، کسر واره لش توسده قؤلــله نیله دی.

بوتون سانلر. نرسه - بویوملرنی بوتونه سیگه افاده لیدی. اوچ، یتتی، اؤن إیککی.

کسر سانلر. بوتون نینگ بؤله گینی، قسمینی افاده لیدی. اولر إیککی خیل قؤلـله نه دی :

1) إیککی سان نینگ چیقیش کیلیشیگی بیلن باغله نیشی آرقه لی.مثلن،تؤرتدن إیککی،

سککیزدن بیر،تؤققیزدن اوچ کبی.

2) یریم،چاره ک سؤزلری واسطه سیده هم افاده قیلینه دی.مثلن،یریمی بیزگه تیگیشلی،

 چاره ک عصر کبی.

حسابلش سانلری

مقدارسانلربیلن قؤلــله نیب،نا انیق توشونچه نی افاده قیلوچی سؤزلرحساب سانلر دیئله دی.

اوچ یوز گرام، بیش أیل،اؤن سؤم(پول)،بیر توب، بیش باش. سانلر بیلن بیرگه کیلگن سؤزلر(باش، توب،أیل...)اصلیده آت سؤزتورکومیگه منسوب بؤلیب،اولراؤزگراماتیگ معنالرینی بیرآزیؤقاتگندیر.حساب سؤزلری نرسه- بویوملرنی فرقلب،انیقلب،چیگره له گن حالده قؤلــله 

 نه دی. حیاتده آدملر آره سیده استفاده ده بؤله دیگن نرسه لرکؤپ.اولرنینگ مقدارینی فرقلش اوچون خاص سؤزلردن فایده له نیله دی. حساب سؤزلری قؤییده گی گروهلرگه بؤلینه دی.

1.نرسه-بویوملرنی یککه لب حاسبلش اوچون إیشله تیله دیگن سؤزلر

(دانه،نسخه،توب،باش، نفر) ،

2. بوتو نینگ قسمینی حسابلش اوچون إیشله تیله دیگن سؤزلر(پرچه، ورق، بورده،اغیز،لقمه،

 قسم، شینگیل،پیمدیم، قولتوم، سیقیم،یوتوم،هوپلبم،تامچی،تؤغرهم ، بؤلک... )،

3.توده لب کؤرسه تیوچی حسابلش سؤزلری(تؤده،گله، گروه، سوروک،دسته،

باغ،قاوده،قولاچ، شاده ،هاووچ...)،

4.آغیرلیکنی افاده لاوچی حسابلش سؤزلری(گرام، کیلو گرام، سانتی میر، تون،سیر...)

جفتلب افاده لاوچی(جفت، قؤش،جؤزه)،

5. اوزونلیک اؤلچاوی بیلدیره دیگن حسابلش سؤزلری(چقیریم،قــَری، کیلو میتر،گز،

 قریچ،قولاچ،قدم...)،

6.یاش اؤلچاوینی بیلدیره دیگن سؤزلر(یشر،یاشلیک، آیلیک،کونلیک، ...)،

7. وقت اؤلچاوچی(ثانیه، دقیقه،ساعت بو سؤزلرنی اؤبیکچه لشتیریش ممکن)،

8. قیمتنی بیلدیروچی(تنگه، میری،دالر، سؤم. افغانی(؟)..)،

 

 

سان-34

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۴)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

                                                          سان

سان نینگ نامنی ،نرسه- بویوملرنینگلرمقداری،ترتیبی وسناغینی بیلدیرگن سؤزتورکومیگه سان دیئله دی.سانلرنیچه؟ قنچه؟ نیچیته؟ نیچه نچی؟ کبی سؤراقلردن بیریگه جواب بؤله دی.

سانلرهم بیر قنچه خصوصیتگه ایگه.

سان نینگ مارفولوژیک خصوصیتی

- سانلرجفت،دانه،میتر،سیقیم،هاووچ کبی حساب سؤزلری بیلن قؤللـــه نه آله دی.

- سؤزاؤزگرتوچی قؤشیمچه لر(ایگه لیک کیلیشیک وشخص- سان)سان نینگ همّه توریده  

 هم قؤلــله نه ویرمیدی.

- سانلر باشقه سؤز تورکومیدن(آت،صفت،روش، فعل وباشقه لر) یه سه لمیدی.

سان نینگ سینتکتیک خصوصیتی

- سانلرهردایم آت بیلن بیرگه کیله دی.ملثن،اؤن ته آلمه،بیشینچی اوی ومینگلب آدملر.

- سانلرهیچ پئت بیلگی افاده لاوچی(صفت)سؤزلرنی اؤزیگه تابع قیلیب کیلمیدی.

- سانلرگپده انیق لاوچی،کیسیم وصفتلاوچی بؤلیب کیله دی(نحو بحثیده توشونتیریله دی).

اؤزبیک تیلیده سانلرعرب رقملر(۱،۲،۳،۴،۵...۱۰۰) همده روم رقملر:

I (1), II (2), III (3), IV (4), V (5), VI (6), VII (7), VIII (8), IX (9 بیرلیکلر;

اؤنلیکلر: X (10), XX (20), XXX (30), XL (40), L (50), LX (60), LXX (70), LXXX (80), XC (90);  یوزلیکلر : S (100), CC (200), CCC (300), CD (400), D (500), DC (600), DCC (700), DCCC (800), CM (900);: M  : مینگلیکلر(1000), MM (2000), MMM (3000.

 سانلر بدیعی ادبیباتده سؤز(بیش أیل اؤتیب ایدی)بیلن افاده لنه دی.

نطقیمیزده إیشله تیله دیگن سانلرنینگ مقدار 23ته دیر. اولر:                    صفر،بیر،إیککی،اوچ، تؤرت، بیش، آلتی، یتتی، سککیز، تؤققیز، اؤن أیگیرمه،اؤتتیز، قیرق،ایللیک،آلتمیش،یتمیش، سککسان،تؤقسان،یوز،مینگ،میلیون،میلیارد. ایسکی اؤزبیک    تیلیده تومن(مینگ)،لک(یوزمینگ)سؤزلری هم قؤلــله نیلگن.

سانلرنینگ توزیلیشی

 سانلر توزیلیشیگه کؤره : سادّه، قؤشمه، جفت بؤله دی.

1.ساده سؤزلر- توب(بیر،اوچ، تؤرت) ویه سمه(تؤرتته چه،اؤنلب،بیرگینه ) بؤله دی. 

۲.قؤشمه سانلر- إیککی واوندن آرتیق اؤزکدن توزیله دی. مثلن،اؤن بیر،إیگیرمه إیککی ، 

 اؤتتیزیتتی وباشقه لر.

3. جفت سانلر- إیککیته بیرخیل سان اؤزه گی نینگ تکرارله نیشی یا کی هرخیل سان نینگ 

 کیتمه کیت کیلیشیدن توزیله دی. بیر- بیر،إیککی- اوچ ،بیش- آلتی.

سانلرآره سیده بیرسانی علحیده گرامری خصوصیتلری بیلن اجره لیب توره دی :

- گمان،انیقلیک معناسینی بیلدیره دی(سیزنی بیر کیشی چقیرماقده)؛   

- سؤزنینگ معناسینی کوچئتیره دی(یازگن شعرلرینگیز بیرهم یاقیب کیتدی کی،اؤقیسم یتیم

 جیمیرلب کیته دی)،

 - سؤزمعناسینی تاکیدلش اوچون خذمت قیله دی(بوگون هوا بیر إیسیدی)؛   

 - ائرو یوکلمه سی اؤرنیده کیله دی(مشاعره ده بیر سین شعراؤقیمه دینگ)؛  

 - ائرو باغلاوچیسی اؤرنیده کیله دی(بیرتؤزان کؤتریلدی،بیرداوول بؤلدی)؛      

 - بیر سؤزی تکرار قؤله نیب أیش حرکت قی طرزده بجریلگنین بیلدیره دی   

 (أیغینده اؤتیرگنلرنی بیر- بیرکؤزدن کیچردی)؛                                                         

- گمان آلماشی معناسینی بیلدیره دی(بیرخیل آدملر إینجیق بؤله دی).

 

 

صفتلرنینگ آتله شیوی

 

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۳)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

                                                              صفت

صفتلرنینگ آتله شیوی

اؤزبیک تیلیده سؤزلر إیشله تیلیشیگه قره ب بــیرسؤزتورکومدن باشقه سؤزتورکومیگه اؤته ویره دی. صفت نرسه - حادثه لرنینگ بیلگیسینی بیلدیریشگه قره می،آتله شیش خصوصیتی ایگه.آتلشگن صفتلرکیم؟ نیمه؟ سوراقلریگه جواب بؤله دی.آتلشگن صفتلرخودّی آتگه اؤخشب، ایگه لیک،کیلیشیک وکؤپلیک قؤشیمچه لرینی آلیب کیله دی.گپده آت بجره یاتگن وظیفه نی بجره دی(بوحقده نحو بحثیده سؤز یوریته میز).

یخشیدن باغ قالر،یاماندن داغ قالر(مقال). یخشی- یامان سؤزلری اصلیده، نرسه - حادثه لرنینگ بیلگیسینی بیلدیرگنی اوچون بوسؤزلرگه صفت دیب قره له دی. بیراق،یؤقاریده گی گپده   یخشی- یامان سؤزلری صفتلیک خصوصیتینی یؤقاتیب آتگه ائلنگن. بونی تیلشناسلیکده 

 صفت نینگ آتله شیوی دیئیله دی.

 قویئده گی مثاللرگه اهمیت قره تینگ:

- یخشی بؤلسه باله،یامان بؤلسه بلا(مقال)؛

- یخشی یرگه بیرسنگ قیزنی،سیلــَی- سیلـَـی سلطان قیلور،یامان یرگه بیرسنگ    

  قیزنی،اوره- اوره اولتان(کاووش پَتگی) قیلور(مقال)؛

- یخشی أیل بهاریدن معلوم(مقال)؛

- یخشی تاپیب گپیره ر،یامان قاپیب گپیره ر(مقال)؛

- یامانگه یاندشمه ،یخشیگه دن اده شمه؛

- یامان آتگه یال بیتمس،اؤلرمان مال بیتمس؛

- سینیق کؤزه نی سیندیرگنگه بیر(مقال)؛

- سینچ اوییم،تینچ اوییم(مقال)؛

- ساوودن قؤرقــقن قیشنی یاقتیرمس(مقال)؛

- سیمیزلیکنی قؤی کؤتره ار(مقال)

صفت دایم آت بیلن کیله دی. صفت بؤله گیگه صفتلاوچی،آت بؤله گیگه صفتله نمیش  

دیئیله دی. گؤزه ل  قیز بیریکمه سیده گؤزه ل صفتلاوچی،قیز صفتلنمیش.

صفتلرنینگ بیرقطارخصوصیتلری بار:

- صفت بیلگی نینگ درجه سینی کؤرسه ته دی: اؤیناقی- اؤیناقیراق؛

- صفت آتله شه دی : یخشیلر یخشی-ده!

-  صفت روش(قید) اؤرنیده کیله دی: ایل بیک چرایلی گپیره دی.    

-  صفت قؤشیمچه آلگنده هم اؤزگرمیدی : قیزیل گل،قیزیل گلنی،قیزیل گللر کبی.

 ائریم سؤزلرنینگ اؤزبیکچه تؤغری یازیلیشی

  ناتؤغری                          تؤغری                             منبع

  ناتؤغری                          تؤغری                                منبع

  اوقوچیلری                        اؤقوچیلری                        اؤزتورک

  عالی اوقو یورت                عالی اؤقو یورتی                    ----

   سناوی گه                         سیناویگه                            ----

   یغیلگن                             أیغیلگن                             ----

   یورتلرید یول تاپه دیلر           یورتلریگه یول تاپه دیلر           ----

   شو یوزدن                        شو یوزه دن                      ----

   قولای                             قولـــَی                               ----

   ایتکزیلگن                         یتکزیلگن                            ----

   قوریلگن فعالیت                  بجریلگن فعالیت                     ----

   ایجکریسی                        إیچکریسی                           ----

   قشلاق گه                         قشلاقــقه                             ----

   پول نی                            پولنی                                 ----

   مواد درسی                       اؤقو قورالی                         ----

   حق الزحمه سی                إیش حقی                              ----

   بلن                                بیلن                                    ----

   ایتیپ                             إیتیب(یؤقالماق)                        ----

   کیچتاتی                          کیچه یاتیر(کیچماقده)                  ----

   ایتماغگه چلیشتیم              ایتماقــقه کیریشدیم                     -----

   نیرسه                            نرسه                                   -----

   اوزبیک یازوچی                اؤزبیک یازووچیسی                  -----

   تاقیش                             ته قیش(تاقماق)                        ----

   الاو                              آلاو                                      ----

   گورش                           کوره ش                                 ----

             

صفتلرنینگ یه سه لیشی

 

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۲)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

سؤز تورکوملری  

                                                              صفت

صفتلرنینگ یه سه لیشی

صفت یسه لیشی دیئیلگنده،صفتلرنینگ توزیلیشی کؤزده توتیله دی.یعنی،نرسه نینگ بیلگیسینی بیلدیروچی سؤزلر(صفتلر)قؤشیمچه لی یاکی،قؤشیمچه سیزبؤلیشی ممکن.

اؤزبیک تیلیده صفتلرقوییده گیچه یسه له دی :

1.صفت یساوچی قؤشیمچه لربیلن.2.سؤزلرنی قؤشیش بیلن.3.سؤزلرنی تکرارلش بیلن.

 صفت یساوچی قؤشیمچه لربیلن

بونده  سؤزنینگ آلدیگه یاکی،آرتیگه قؤشیمچه قؤشیلیشی بیلن صفت حاصل قیلینه دی.

1.آتدن صفت یسه لیشی(آت+قؤشیمچه) :

- لی: کوچلی  داول،تاتلی آوقت؛

- سیز: آنه سیز باله،تاشسیز یؤل؛

- چن : کؤنگولچن، إیشچن؛

- چیل : إیزچیل،ایپچیل؛

- سمان: آدم سمان،اؤتــــسمان؛

- گی : کوزگی، قیشگی؛

- اکی : جیزّه کی،جیرته کی؛

- ی : قیشلاقی،تؤپاری؛

- چه : اؤزبیکچه،سمنگانچه؛

- إین : ایرکین،آتشین؛

-  لیک : قؤله یلیک،ایرکینلیک؛

- لاق : دؤمه لاق،بقه لاق؛

- قه : لایقه،قویقه؛

- دیک : آغودیک، موزدیک؛

- چی : گپچی،وهیمه چی.

یؤقاریده صاف اؤزبیکچه صفت یساوچی قؤشیمچه لرنی کیلتیریب اؤتدیک.شونینگدیک،فارس- دری تیلیدن اؤزلشگن صفت یساوچیلرهم بار:- سیر،- به،- با،- وی،-کار،گر،بد،-دان،- مند،-کش،-باب،-قوش،-وار،پرست،- بر،-وان،-خوار،- ساز،-سیر کبی.

2. فعلدن صف یساوچی قؤشیمچه لر(فعل+قؤشیمچه)

- چاق ،- چیق،- چک : مقـــتــنچاق  قیزغنچیق، کویونچک؛

- گیر،-غیر،- کیر،- قور: سیزگیر،آلغیر،اؤتکیر،- تاپقور؛

- مه : قــَینــتمه،سوزمه،دمله مه، بورمه، تؤقیمه؛

- یک : چیریک،تیشیک،قیئیق؛

- إیق : إیلیق،سینیق،تینیق؛

- آق : بقیراق، قاچاق، قورغاق؛

- غان : بیله غان،قاپه غان(إیت)،اوره غان؛

- مان : بیلرمان، تاپرمان،چاپرمان؛

 - غون،- قون : تورغون،توتــقون؛

- غیچ : یولغیچ؛

- آووچ : هورکاوچ؛

- مس : قیتمس، اؤقیمس؛

- إیندی:اسره ندی؛

- ه : کؤتره ؛

- ارلی : یترلی.

3. باشقه سؤز تورکوملریدین صفت یساوچی قؤشیمچه لر:

- گی : کیچه گی(روشداش)؛

- أیلداق :شیقیلداق(تقلید سؤز)

صفتلرگه قؤشیمچه لر قؤشیش بیلن سادّه توب وسادّه یسمه صفتلر یسه له دی.

2.سؤزلرنی قؤشیش یؤلی بیلن صفتلرنینگ یسه لیشی

بوتورصفتلرنینگ یسه لیشیده قؤشیمچه لرقتنه شمیدی.

 قؤشمه صفتلرحاصل قیلینه دی :

- آت وآتدن : آلتین  رنگ، هوا رنگ؛

- صفت وآتدن : قاره کؤز،چیله مـــُلله؛

- آت و روشدن : تینچلیک سیور ،کونگه باقر؛

- آ + ارا : دولتلر ارا، خلق ارا.

جفت صفتلر یسه له دی:

- یخشی - یامان،کتته- کیچیک،آق-قیزیل.

تکراری صفتلر یسه له دی:

- گؤزه ل-  گؤزه ل قیزلر،آیدی- آیدین کیچه لر.

 

 

صفت درجه لری

 

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۱)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

سؤز تورکوملری  

                                                              صفت

                                             صفت درجه لری

اؤتگن درسلرده بیزآت وصفت نینگ بیر- بیریدن فرقینی توشینیب آلدیک.دیمک،آت نرسه-حادثه لرنینگ نامینی،صفت ایسه آت نینگ بیلگیسینی بیلدیره دی.بوسباقده صفت بیلن روش(قید)نینگ فرقینی بیلیش نهایتده مهمدیر.

ایسلب قالیش کیره کی، صفت هردایم آت بیلن،روش ایسه فعل بیلن بیرگه کیله دی.

صفتلنگن نرسه نینگ هم مقدار- درجه سی بؤله دی. بونی بیلیش اوچون بیزصفت درجه لرینی بیلیشیمیزگه تؤغری کیله دی.

صفت درجه لری

 نرسه- حادثه بیلگیلری نینگ آرتیق وکمیگی جهتیدین فرقله نیشیگه صفت درجه لری دییله دی. شونگه کؤره صفت اوچ خیل درجه گه ایگه.

1.عادّی درجه

إیککی نرسه ده گی بیلگی نینگ بیر- بیریگه تینگ لیگی عادّی درجه گه کیره دی.یعنی اولر   بیر- بیریگه تقــّــاسلنمیدی.واولراؤرته سیده گی بیلگیی کؤرستگیچ(قؤشیمچه)آرقه لی فرقلنمیدی.مثلن،کیچیک،چوچوک،بیلیملی،قیزیل آلمه،کتته قیشلاق،بؤیداق أیگیت کبی.

2.قیاسی درجه

بیرخیل بیلگیلراؤرته سیده گی فرق نینگ آرتیق یاکی کملیگینی بیلدیره دی. یعنی،عادّی درجه ده گی صفتگه(- راق)قؤشیمچه سی قؤشیلیب،نرسه نینگ بیلگیلری درجه لنه دی.مثلن،قاره- قاره راق،اوزون-اوزون راق،ناوچه-ناوچه راق،تیتیک- تیتیکراق وباشقه لر.

3.آرتیرمه درجه

نرسه ده گی بیربیلگی نینگ باشقه خودّی شونده ی بیلگی قره گنده آرتیق ایکنی افاده لنه دی. یعنی،عادّی درجه ده گی صفت بیلگیسیگه(- اینگ)،(- جوده)،(-غایت)،(- نهایتده)،(- حدّن تشقری)سؤزلری قؤشیلیب آرتیرمه درجه یسه له دی.مثلن،اینگ کتته،جوده بای،حدّدن تشقری سمیز،غایت سولو،نهایتده گؤزه ل.درجه نینگ بو توری اؤزبیک تیلیده اساسن،سینتکتیک  (قؤشیمچه سیز)یؤل بیلن یسه له دی.

آزیتیرمه و کوچیتیرمه صفتلر

آزیتیرمه صفتلر

نرسه- حادثه گه خاص رنگ وبیلگی نینگ معیاردن آزلیگی ،کملیگینی بیلدیریشیگه آزیتیرمه صفت دییله دی. صفت نینگ بوتوری(- راق)،(- إیش)،(إیمتر)،(- میتر)قؤشیمچه لری بیلن یسه له دی.مثلن،کؤکیمتیر،قیزغیش،آقراق،قاره متیر کبی. شونینگدیک، آزیتیرمه صفت(آچ)،(تؤق)و(نیم)سؤزلری بیله هم یسه له دی.مثلن،آچ یشیل،تؤق قیزیل،نیم قیررّه .

کوچیتیرمه صفت

صفت نینگ بوتوری بیلگی نینگ معیاردن آرتیقلیگینی،کؤپلیگینی بیلدیره دی.کؤم- کؤک، یم یشیل،قیپ قیزیل،یوم- یومه لاق،یپ یسّی،دم- دؤمه لاق.کوچیتیرمه صفت(جیقــّه)،

بیحد،تیم،اینگ،جوده،غایت ونهایتده سؤزلری بیلن هم یسه له دی.چیقــّه هول،تیم قاره،غایت یاقیملی،اینگ سیویکلی،نهایتده إیسّیق،بیحدقیزیق وباشقه لر.

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک -30

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۰)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

سؤز تورکوملری  

                                                              صفت

نرسه لرنینگ بیلگیسینی بیلدیریب،قنده ی؟ قیسی؟ قنقه؟ سؤراقلریدن بیریگه جواب بیره دیگن سؤزتورکومیگه صفت دییله دی. آتگه اؤخشب صفت هم بیرقطاراؤزیگه خاص خصویتگه ایگه. صفت درجه لنه دی؛صفت آتلشه؛صفت یسه له دی وصفت گراماتیگ وظیفه بجریب کیله دی(بوحقده قوییراقده سؤز یوریته میز).گرامرده بیلگی سؤزی کینگ معناگه(رنگ،حجم،مزه...) ایگه. دیمک، شوخصویتگه کؤره، صفتلرمعناسیگه قره ب قؤییده گی تورلرگه بؤلینه دی:

1. خصوصیت بیلدیروچی صفتلر: یوواش،اخماق،موغامبیر،سادّه،یاقیملی،گیرده

یمه،کمترین،بیجیریم،قیتمیر،ایزگو،یخشی،یامان،بیلیملی،سؤزه مان،یالغانچی، مقتنچاق؛

2. حالت بیدیروچی صفتلر: گؤزه ل،خونیک،چؤلاق،سولو،قؤتیر،چقــّان،خورسند،

قیلتیریق،قوناق،مأیوس،چتاق،غمخؤور،مهربان،حساس،تینچ، ایسکی،ینگی،قورومساق؛

3. رنگ- توس بیدیروچی صفتلر: آق،قاره،سریق،یشیل،کؤک،قؤنغیر،تــَلغیر،چیپاری؛

4.شکل- کؤرینیش بیدیروچی صفتلر: سیمیز،آزغین،دؤنگ،یســّی،دؤمه لاق،یپه لاق،گاوده

لی،تیکیس،ناوچه،اؤردم،اوزون،کلته،قیئشیق؛

5. حجم- اؤلچاو بیلدیروچی صفتلر : تار،کینگ،چقور،ته یپاق،کتته- کیچیک،آووچ،ینتاق؛

6.مزه- طعم بیلدیروچی صفتلر: اچّیق،چوچوک،ناردان،شؤر،شیرین،بیمیزه،تاتلی،لذّتلی؛

7.هید(إیس)بیلدیروچی صفتلر: سَسیق،قؤلنسه،خوشبوی،بدبوی،إیفاری؛

8.وزن-آغیرلیک بیلدیروچی صفتلر: آغیر،ینگیل،خس دیک،وزمین،زلوارلی،قؤرچ؛

9-اؤرین وپئیتگه مناسبت بیدیروچی صفتلر: کوزگی،یازگی،قیشکی،ستلبکی،کیچکی،

زمانوی،تاغده کی،قدیمگی. 

بیلگی بیلدیریش جهتیدن صفت،روشگه اؤخشب هم کیته دی.چونکی،روش(قید)هم بیلگی افاده  قیله دی.اولرنینگ بیر- بیریدن فرقی شونده کی،صفت نرسه- حادثه نینگ بیگیسینی؛روش ایسه،حرکت(فعل) نینگ بیگیسینی بیلدیره دی.مثلن،اوزون درخت(اوزون- صفت)،چقــّان(تیز) یورماق(روش). یعنی صفتلرهم حرکت نینگ بیلگیسینی افاده قیله دی.مثلن،سیکین یازماق،   یخشی اؤقیماق،معنالی گپیرماق.

 باشقه تاماندن روش هم صفتگه اؤخشب درجه(عادی،آرتیرمه،قیاسی) گه ایگه.

تاپشیریق

قؤیده گی گپلر(جمله)ده قتنشگن صفتلرنی انیقلنگ:

 1. درسده یخشی اؤقوچیلرآز قتنشدی.()

2. چرایلی ایر- خاتین بیر- بیرلرینی توشونیب یششدی.()

3. مین کیله جکده قؤلی گل اوسته بؤلماقچیمن.()

4. آتم نینگ یخشی سؤزلری همان قولاغیمده.()

5. یخشی آتگه بیر قمچی،یامان آتگه بیر قمچی.()

6. یخشیدن باغ قالر،یاماندن داغ()

7.آفتاب چیقدی عالمگه،یوگوریب باردیم خالمگه.()

کیینگی سباغیمیز صفت درجه لری بؤله دی.

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک -29

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۲۹)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

سؤز تورکوملری  

آت

 

آتلرنینگ یسه لیشی

آتلراساسن،إیککی،اصولده یسه له دی :

1.مارفولوژیک

2.سینتکـتیک

آتلرنینگ مارفولوژیک اصولده یسه لیشی

سادّه آتلرنینگ قؤشیمچه آلیب کیلیشیگه مافولوژیک یسه لیش دییله دی.قؤشیمچه لرقؤشیلگن 

سادّه آتلردن شخص آتی یَسه له دی :

 شخص آتینی(نامی)یسا وچی قؤشیمچه لر:

- چی(إیشچی،اؤقیتوچی)،

- وچی(یازووچی،اوچوچی)،

- لاوچی(پایلاوچی،اؤرمه لاوچی)،

- سیل(یؤقسیل)،

- قاق(اورش قاق)،

- گک(سیرگک)،

- چک(کیلینچک)،

- کار(مردکار،غلله کار)،

- داش(تیلداش، یورداش)،

- شناس(تیلشناس،ایلشناس)،

- بان(باغبان،پاسبان)،

- خوان(کتاب خوان، نوایی خان)،

- دار،فروش،ساز،پز،دؤز( اؤزبیکچه آت یساوچی فارسی قؤشیمچه لر)...

 بؤیوم- نرسه آتی ساوچی قؤشیمچه لر:

- گیچ(قیمه له گیچ،پورکــَگیچ)،

- گی(سوپورگی،میمنه گی)،

- غیچ(اؤچیرغیچ،تؤغنه غیچ)،

- اک(کوره ک،ایلــَک)،

- ق(تراق،تیرناق)،

- چیق(یاپینچیق)،

- قیت(چـــیقیت)،

- میش(اؤتمیش)،

- مه(قـتــلـــمه، سؤزمه)،

- إیش(قوریلیش،توسله نیش)،

- او(اؤقیو،اوچره شو)،

- م/یم(اؤریم،کییم،تیریم)،

- قی(چاپقی،اوییـــتقی)

- ایندی(یویندی،قیریندی)

- إیلداق(شــَــقیلداق)

اؤرین- جای آتی یساوچی قؤشیمچه لر

- لاق(قیشلاق،اؤتلاق)،

- لاو(یه یلاو)،

- غال(مه یزغال،مورچه غال)،

- تو(چیچکتو،شولوکتو)

- آق(تاشلاق).

- زار،ستان،پایه،گاه،خانه(فارسی قؤشیمچه لر)

 اؤزبیک تیلیده اؤرین جای آتی یساوچی صاف اؤزبیکچه قؤشیمچه لراونچه لیک اؤنیملی ایمس.

موهوم آت یساوچی قؤشیچه لر:

- لیک(یخشیلیک،ایزگولیک،تینچلیک)،

- چیلیک(آدمگرچیلیک،کؤپچیلیک)،

- ینچ(سیوینچ)،

- یش(یمیش)،

- آو(اونداو)

- چ(تینچ)،

- یم(چیقیم)،

- کیلیک(إیچکیلیک)،

- ی(سوینچی)

- چه(قیزیلچه).

کیچره یتیریش،ایرکه یش،حرمتلش آتلری یساوچی قؤشیمچه لر

- چه(باله چه،کتابچه)،

- چک(کیلینچک)،

- چاق(قؤزیچاق)،

- گینه(قیزگینه،سیمیزگینه)،

- آی(کیلین آی،تورسون آی)،

- بای(ایرکه بای،یاغمیر بای)،

- خان(نورخان،باتیرخان).

سینتکتیک اصول بیلن آت یساوچی قؤشیمچه لر

قؤشیمه وجفت آتلرنینگ یسه لیشیگه سینتکتیک یسه لیش دییله دی. یعنی،بو یسه لیشده      قؤشیمچه لرقتنشمیدی.

قؤشیمه آتلرنینگ یسه لیشی

إیککی واوندن آرتیق آتلرنینگ یسه لیشی قؤشیلیشیدن حاصل بؤلگن،فقط بیرمعناده قؤلـله نوچی  آتلرگه قؤشیمچه دییله دی.اولربیرسؤزتورکومیدن یاکی،باشقه- باشقه سؤزتورکوملریده عبارت بؤلیشی هم ممکن. مثلن،بیش باله،کؤزعینک،یاپدی آلدی،اوچ بورچک،یب تؤیمس،آچکؤز، لتی اریق ،آش قازن،آت چاپر،اؤزگه سیارلیک،اوچرلیکاپچه وباشقه لر. بولربیرسؤز(آت)سنه له دی.

جفت آت یساوچی قؤشیمچه لر

إیککی سؤزنینگ تینگ گرامری باغله نیشیدن حاصل قیلینگن؛بیرعمومی توشونچه نی افاده له یاتگن آتلرگه جفت آتلردییله دی.جفت آتلر،معنالری بیر- بیریگه یقین ومعنالری قره مه قرشی سؤزلردن توزیلگن بؤله دی. مثلن، آته –آنه،باله – چقه.

جفت آتلر:

- هرإیککله سمی مستقیل معنا انگله تیشی ممکن.مثلن،قوت-برکه،سیوگی-محبــّت، بخت و 

  سعادت وباشقه لر

- هرإیککله قیسی مستقل معنا انــگلتمسلیگ هم ممکن.مثلن،غـــَله- غاور،تَسیر- توسیر.

- جفت آتلرنینگ بیرینچی قسمی مستقیل معنالی، إیککینچی قسمی معناسیز بؤلیشی هم

ممکن.مثلن،تیمیر- تیرسک،کییم- کیچک.

جفت آتلرچیزیقچه بیلن اجره تیب یازیله دی. یعنی، جفت آتلرآره سیده(-)قؤییله دی.

اؤزبیک تیلیده سؤزلرنی قیسقرتیریب یازیش هم ممکن،مثلن،بی یم تی 

(بیلشگن مللتلر تشکیلاتی)وباشقه لر.

محترم اؤقوچیلر!بیزآتلرنینگ یه سه لیشی حقیده،کورس دایره سیده یترلی درجه ده معلومات

بیردیک.قؤشیمچه لردن اینگ اونیملیلرینیگینه کیلتیردیک.

نوبتده گی درسیمیز صفت سؤز تورکومی حقیده بؤله دی.